Bệnh đốm trắng (ich): cách nhận biết và điều trị
Những hạt trắng nhỏ li ti, cá giật mình chớp mình rồi ngoi lên thở gấp: bệnh đốm trắng là bệnh phổ biến nhất ở cá và cũng là một trong những bệnh dễ chữa khỏi nhất nếu bạn kiên trì vượt qua vòng đời của nó. Cách điều trị.
Tác giả: Xavier Jodoin
Tóm lại
Những hạt trắng nhỏ như muối trên vây và thân, kèm cọ mình vào đá, hầu như luôn là bệnh đốm trắng, một loại ký sinh trùng. Tăng nhiệt độ từ từ lên 28–29 °C nếu mọi cá đều chịu được, lấy than hoạt tính ra và điều trị toàn bộ bể trong 10 ngày ở 28 °C hoặc 14 ngày ở nhiệt độ bình thường — việc dừng lại khi các đốm biến mất chính là lý do bệnh quay trở lại.
Đốm trắng trên cá: có phải bệnh ich không?
Ich — Ichthyophthirius multifiliis, bệnh đốm trắng — trông như thể ai đó rắc muối lên cá. Các đốm nhỏ, tròn, nổi lên và có kích thước đồng đều, xấp xỉ một hạt đường, xuất hiện trước trên vây rồi đến thân và mang. Trước khi các đốm trở nên rõ ràng, cá thường sẽ cọ mình: lao nhanh vào sỏi hoặc đá rồi chà thân vào đó vì ký sinh trùng gây ngứa. Sau đó là vây cụp và thở nhanh, nông; cá có mang bị nhiễm nặng sẽ lảng vảng gần mặt nước và ngoi lên thở gấp.
Đó là một loại ký sinh trùng, không phải nấm và cũng không phải triệu chứng của chất lượng nước, dù chất lượng nước gần như luôn là lý do khiến nó phát triển. Ich hiện diện ở mức thấp trong nhiều bể và cá khỏe mạnh thường không bị ảnh hưởng. Sự dao động nhiệt độ, cá mới được thả vào mà không cách ly, amoniac tăng sau khi bỏ lỡ một lần thay nước — bất kỳ căng thẳng nào làm suy yếu hệ miễn dịch — đều tạo điều kiện cho nó bùng phát.
Có hai thứ thường bị nhầm với bệnh này. Epistylis bám trên cá thành những búi tơ bông không đều thay vì các hạt đồng nhất, và thường cho thấy nước bẩn chứ không phải ký sinh trùng. Velvet mịn hơn, có màu như bụi vàng thay vì trắng, và dễ nhìn thấy nhất khi chiếu đèn pin nghiêng ngang qua thân cá. Nếu các đốm trắng có kích thước hoàn toàn đồng đều, đó là ich.
Vì sao điều trị thất bại khi thất bại
Các đốm bạn nhìn thấy là giai đoạn duy nhất của ký sinh trùng mà không loại thuốc nào có thể tiếp cận. Mỗi đốm trắng là một trophont đang ăn dưới da cá và được da bảo vệ. Sau vài ngày, nó rời khỏi cá, chìm xuống nền bể và tạo nang; bên trong nang, nó phân chia thành hàng trăm theront bơi tự do, rồi thoát ra và có khoảng hai ngày để tìm cá trước khi chết. Chỉ giai đoạn bơi tự do này mới dễ bị tác động. Thuốc diệt những gì đang ở trong nước, chứ không diệt được những gì đang ở trên cá.
Đó là lý do một liệu trình “không hiệu quả” gần như luôn đã hoạt động đúng như thiết kế nhưng bị dừng quá sớm. Các đốm biến mất khi trophont rời khỏi cá — điều này xảy ra dù có dùng thuốc hay không — và bể trông sạch trong hai hoặc ba ngày. Sau đó các nang nở. Nếu ngừng thuốc khi các đốm biến mất, đợt thứ hai sẽ không gặp bất kỳ tác động nào và cá còn tệ hơn trước.
Toàn bộ vòng đời mất khoảng một tuần ở 25 °C, lâu hơn trong nước mát và ngắn hơn trong nước ấm. Mọi phác đồ điều trị dưới đây đều được xây dựng để kéo dài hơn vòng đời đó.
Điều trị từng bước
1. Xử lý nước trước. Hôm nay hãy kiểm tra amoniac, nitrit và nitrat. Ich phát triển vì có điều gì đó khiến cá bị căng thẳng, và nguyên nhân phổ biến nhất là chỉ số ở mức nguy hiểm. Bất kỳ mức amoniac hoặc nitrit nào trên 0 đều cần thay 30–50 % nước ngay, đồng thời kiểm tra hằng ngày cho đến khi cả hai đều về 0. Nitrat trên 40 ppm cũng cần thay nước tương tự. Một bể đang được điều trị mà vẫn có 0.5 ppm amoniac là đang xử lý triệu chứng trong khi tiếp tục nuôi dưỡng nguyên nhân.
2. Tăng nhiệt độ — từ từ. Nhiệt độ ấm làm tăng tốc vòng đời của ký sinh trùng, rút ngắn thời gian bạn cần giữ thuốc trong nước và khiến giai đoạn bơi tự do kết thúc sớm hơn. Tăng từ nhiệt độ bình thường lên 28–29 °C, mỗi lần không quá 1 °C trong mười hai giờ; tăng nhanh hơn sẽ tự gây thêm stress. Trước tiên, hãy kiểm tra xem mọi sinh vật trong bể có chịu được mức này không — hầu hết fish nhiệt đới nuôi cộng đồng đều chịu được, nhưng hầu hết fish nước lạnh và một số catfish thì không. Nước ấm giữ ít oxygen hơn, vì vậy hãy thêm sủi khí hoặc hướng đầu ra của bộ lọc để phá vỡ bề mặt nước.
3. Điều trị toàn bộ bể, trong suốt cả vòng đời. Dùng thuốc trị ich phù hợp — malachite green kết hợp formalin, hoặc thuốc gốc đồng trong bể không có động vật không xương sống — định liều theo nhãn và thể tích nước thực tế của bạn, thông tin mà ứng dụng đã biết. Tháo than hoạt tính khỏi bộ lọc, vì nó sẽ hút thuốc ra khỏi nước trong vài giờ. Sau đó tiếp tục cho thuốc theo lịch trên nhãn trong ít nhất 10 ngày ở 28 °C, 14 ngày ở nhiệt độ bình thường, và 3 ngày sau khi thấy đốm cuối cùng, tùy khoảng thời gian nào dài hơn.
4. Hút sỏi cách ngày. Các nang ký sinh nằm trong nền bể. Mỗi lần hút sỏi sẽ loại bỏ một phần thế hệ tiếp theo trước khi chúng nở, đồng thời kết hợp với việc thay nước để giữ amoniac ở mức thấp. Bổ sung lại thuốc theo thể tích nước đã thay.
5. Cho ăn ít và theo dõi. Cá bị tổn thương mang vốn đã khó thở; thức ăn thừa phân hủy thành amoniac sẽ khiến tình trạng tệ hơn. Cho ăn một lần mỗi ngày, với lượng cá ăn hết trong một phút. Hãy quan sát cá mỗi sáng: ít đốm hơn, nhịp thở chậm lại, vây mở ra — hoặc nhiều đốm hơn, trốn tránh và ngoi lên thở gấp, cho thấy nước chứ không phải thuốc mới là thứ cần được xử lý.
Trong ứng dụng — thực hiện kiểm tra với ảnh chụp các đốm trắng và chỉ số nước. Finley đối chiếu chẩn đoán với các thông số thực tế của bạn, đưa ra phương án điều trị theo từng bước đánh số, còn Thêm kế hoạch vào lịch của tôi sẽ chuyển kế hoạch đó thành các nhiệm vụ theo ngày: hút sỏi, những ngày cần bổ sung liều thuốc và ngày kết thúc liệu trình. Vài ngày sau, bạn sẽ nhận được lời nhắc kiểm tra lại để hỏi tình trạng của cá, đồng thời ca bệnh sẽ được đóng trong nhật ký khi cá hồi phục.
Fish không vảy, tôm và ốc
Cá chạch, cá da trơn, cá tetra và các loài cá không vảy hoặc có vảy nhỏ khác nhạy cảm với xanh malachite và formalin khi dùng đúng liều ghi trên nhãn; thông thường nên dùng nửa liều trong thời gian dài gấp đôi, đồng thời thay đổi nhiệt độ từ từ càng quan trọng hơn đối với chúng. Đồng gây độc cho mọi loài tép và ốc ở bất kỳ liều điều trị nào, và vẫn tồn lưu trong bể rất lâu sau khi điều trị. Trong bể có động vật không xương sống, chỉ nên điều trị bằng nhiệt và hút cặn sỏi, hoặc chuyển cá sang bể bệnh viện để dùng thuốc. Dù trong trường hợp nào, bể bệnh viện không có nền là nơi tốt nhất để điều trị bệnh đốm trắng: không có nền cho các nang bám vào, dễ thay nước hằng ngày, và bể chính được để không có cá trong hai tuần, nhờ đó mọi ấu trùng theront trong bể sẽ bị bỏ đói.
Ngăn bệnh quay trở lại
Cách ly cá mới trong ba đến bốn tuần trước khi thả chúng vào bể chính. Thói quen duy nhất này ngăn ngừa hầu hết các đợt bùng phát Ich, vì cá từ cửa hàng là cá vừa chia sẻ nguồn nước với hàng chục con khác. Hãy giữ nhiệt độ ổn định — máy sưởi bị hỏng hoặc phòng lạnh đi qua đêm là tác nhân điển hình. Và tiếp tục kiểm tra: một bể có amoniac và nitrit luôn ở mức 0, còn nitrat luôn dưới 20 ppm, sẽ giúp cá có hệ miễn dịch đủ khỏe để loại bỏ Ich trước khi bạn nhìn thấy bất kỳ đốm nào.
Trong ứng dụng — theo mặc định, việc kiểm tra nước hằng tuần được thêm vào lịch chăm sóc của bạn, và chỉ số chuyển sang mức nguy hiểm sẽ nhận được kết luận ngay khi bạn ghi lại, với lượng nước cần thay đã được tính sẵn. Điểm sức khỏe của bể trên màn hình chính là cảnh báo sớm; bệnh đốm trắng là điều xảy ra một tuần sau khi điểm số giảm.
Các câu hỏi thường gặp
Bệnh đốm trắng có thể tự khỏi không?
Các đốm thì biến mất; ký sinh trùng thì không. Mỗi trophont rời khỏi cá sau vài ngày để phân chia trong sỏi, vì vậy bể luôn trông sạch sẽ trong một thời gian, rồi thế hệ tiếp theo nở ra. Một con cá khỏe mạnh trong nguồn nước sạch đôi khi có thể kiểm soát một lượng ký sinh nhẹ, nhưng một đợt bùng phát có thể nhìn thấy cần được điều trị trong toàn bộ vòng đời của ký sinh trùng.
Điều trị bệnh đốm trắng mất bao lâu?
Ít nhất 10 ngày ở 28 °C và 14 ngày ở nhiệt độ bình thường, đồng thời luôn kéo dài thêm 3 ngày sau khi bạn nhìn thấy đốm cuối cùng, tùy khoảng thời gian nào dài hơn. Nước mát hơn làm chậm vòng đời của ký sinh trùng và kéo dài thời gian điều trị. Dừng điều trị khi các đốm biến mất là lý do phổ biến nhất khiến việc điều trị thất bại.
Bệnh đốm trắng có thể làm cá của tôi chết không?
Có. Những đốm trên vây chỉ gây khó chịu; những đốm trên mang khiến cá không thể thở, và tình trạng nhiễm nặng có thể làm cá chết trong vài ngày. Cá thở gấp trên mặt nước và có đốm là trường hợp khẩn cấp: tăng lượng oxygen, xử lý nguồn nước và bắt đầu điều trị ngay trong ngày.
Bệnh đốm trắng có nguy hiểm cho tép và ốc không?
Không, ký sinh trùng cần có cá và động vật không xương sống không bao giờ bị nhiễm. Mối nguy hiểm nằm ở thuốc: đồng sẽ giết chết mọi loài tép và ốc ở bất kỳ liều điều trị nào, đồng thời vẫn tồn tại trong bể sau đó. Nếu bể có động vật không xương sống, hãy điều trị bằng cách tăng nhiệt và hút cặn sỏi, hoặc chuyển cá sang bể cách ly.