Các thông số nước hồ cá: khoảng an toàn và việc cần làm

Bảy con số, trong đó có ba con số cần quan tâm hôm nay

Bộ test dạng lỏng cho bạn một dãy màu và một bảng màu để đặt cạnh so sánh, và phần lớn sự lo lắng khi nuôi cá bắt nguồn từ việc không biết màu nào là tình trạng khẩn cấp, còn màu nào chỉ là chuyện thường ngày. Vì vậy, trước khi đi vào chi tiết: ba trong số các con số này có thể khiến cá chết trong tuần này, còn bốn con số cho biết chúng đang sống tốt đến mức nào.

Xử lý hôm nay: amoniac, nitrit và nhiệt độ không phù hợp. Xử lý trong tháng này: nitrat, pH và hai chỉ số độ cứng là KH và GH. Các mức dưới đây áp dụng cho bể nước ngọt nhiệt đới và cũng chính là các mức ứng dụng dùng để tô màu chỉ số thành xanh lá, vàng cam hoặc đỏ.

	Tốt	Thận trọng	Cảnh báo
Amoniac	0	≤ 0.25 ppm	> 0.25 ppm
Nitrit	0	≤ 0.25 ppm	> 0.25 ppm
Nitrat	< 20 ppm	20–40 ppm	> 40 ppm
pH	6.5–7.6	6.0–8.2	< 6.0 · > 8.2
KH	4–12 dKH	2–18 dKH	< 2 · > 18
GH	3–8 dGH	1–12 dGH	< 1 · > 12
Nhiệt độ	23–27 °C	20–29 °C	< 20 · > 29
Phốt phát	< 1 ppm	1–2 ppm	> 2 ppm

Amoniac — chất gây bỏng

An toàn: 0. Cảnh báo: tối đa 0.25 ppm. Báo động: cao hơn mức đó.

Cá liên tục thải ra amoniac, và trong một bể hoạt động ổn định, vi khuẩn trong bộ lọc chuyển nó thành nitrit chỉ trong vài phút, vì vậy chỉ số phải là 0. Bất kỳ lượng amoniac nào trong bể có cá cũng cho thấy vi khuẩn không xử lý kịp: bể mới chưa hoàn tất chu trình, bộ lọc bị vệ sinh quá mạnh hoặc bị tắt, một con cá hay ốc chết nằm khuất, cho ăn quá nhiều trong một tuần hoặc thuốc đã tiêu diệt quần thể vi khuẩn.

Amoniac làm bỏng mang cá. Cá sẽ thở gấp, ngoi lên mặt nước, mang đỏ, thân sẫm màu hoặc nhợt đi và chết trong vài ngày thay vì vài tuần. Độc tính của nó tăng mạnh theo pH và nhiệt độ, vì vậy 0.5 ppm ở pH 8 và 28 °C nguy hiểm hơn nhiều so với cùng chỉ số ở pH 6.8 và 24 °C. Có một hướng dẫn đầy đủ cho 24 giờ đầu tiên khi amoniac tăng đột biến; tóm lại là thay 50 % nước ngay, dùng chất khử độc và kiểm tra hằng ngày cho đến khi chỉ số về 0.

Nitrit — giai đoạn thứ hai

An toàn: 0. Cảnh báo: tối đa 0.25 ppm. Báo động: cao hơn mức đó.

Nitrit là sản phẩm chuyển hóa của amoniac, và một nhóm vi khuẩn khác chuyển nó thành nitrat. Nitrit xuất hiện vài ngày sau khi vấn đề amoniac bắt đầu và gần như nguy hiểm tương đương: nó liên kết với máu cá và ngăn máu vận chuyển oxy, vì vậy cá trong nước được oxy hóa đầy đủ vẫn sẽ ngáp thở khi có nitrit, còn mang chuyển nâu thay vì đỏ.

Cách xử lý cũng giống như với amoniac: thay nước và chờ đợi, đồng thời có một bổ sung hữu ích: thêm một lượng nhỏ muối hồ cá, khoảng một thìa cà phê cho mỗi 20 lít, giúp ngăn nitrit hấp thụ qua mang và cho vi khuẩn thêm vài ngày cần thiết. Không dùng muối với cá không vảy và cây thủy sinh sống.

Nitrat — kẻ gây hại từ từ

Tốt: dưới 20 ppm. Thận trọng: tối đa 40 ppm. Cảnh báo: cao hơn mức đó.

Nitrat là mắt xích cuối cùng của chuỗi. Nó không độc cấp tính, nên thường bị bỏ qua, nhưng cá sống trong môi trường trên 40 ppm sẽ chậm lớn, sinh sản ít hơn, nhạt màu và mất đi phần dự trữ miễn dịch giúp ngăn bệnh đốm trắng và thối vây. Trong một bể thông thường, không có gì loại bỏ nitrat ngoài việc thay nước và, một cách từ từ, cây thủy sinh.

Tốc độ nitrat tăng giữa các lần kiểm tra là con số hữu ích nhất mà bộ xét nghiệm cung cấp, vì đó là phép đo trực tiếp lượng cá mà bộ lọc và việc thay nước của bạn thực sự có thể duy trì. Tăng 5 đến 10 ppm mỗi tuần khi thay 25 % nước hằng tuần cho thấy bể đang cân bằng; tăng 20 ppm trở lên cho thấy bể có quá nhiều cá hoặc thay nước quá ít. Bể trồng cây có chỉ số dưới 5 ppm lại gặp vấn đề ngược lại: cây đang thiếu dinh dưỡng và tảo sẽ chiếm ưu thế.

Trong ứng dụng — mỗi lần bạn ghi lại kết quả xét nghiệm đều nhận được kết luận ngay lập tức: chỉ số nào lệch, lệch bao nhiêu và lượng nước thay đã được tính sẵn theo thể tích bể của bạn. Amoniac hoặc nitrit ở mức nguy hiểm sẽ giới hạn điểm sức khỏe của bể ở 35 và giữ màn hình chính hiển thị màu đỏ cho đến khi tình trạng được khắc phục, vì vậy con số bạn cần xử lý luôn ở ngay trước mắt.

Ghi lại xét nghiệm và nhận kết luận →

pH — ổn định quan trọng hơn hoàn hảo

Tốt: 6.5 đến 7.6. Thận trọng: 6.0 đến 8.2. Cảnh báo: ngoài khoảng đó.

pH cho biết nước có tính axit hay kiềm đến mức nào, và hầu hết cá nuôi cộng đồng đều khỏe mạnh trong toàn bộ khoảng tốt. Điều chúng không thích là sự thay đổi. Cá sống ở mức 7.8 thì 7.8 vẫn ổn; nhưng chính con cá đó nếu bị chuyển sang 6.8 chỉ trong một buổi chiều sẽ bị sốc. Vì vậy, nguyên tắc là: đừng chạy theo một con số. Hãy kiểm tra nước máy, xem hồ của bạn ổn định ở mức nào, rồi chọn loài cá phù hợp thay vì dùng hóa chất để điều chỉnh nó.

Có hai yếu tố tự làm thay đổi pH. Hồ không bao giờ được thay nước sẽ dần trở nên có tính axit trong nhiều tháng, khi các khoáng chất đệm bị tiêu hao; cách khắc phục là thay nước, không phải dùng một chai hóa chất. Gỗ lũa, lá cây và một số loại nền cũng làm pH giảm nhẹ, điều mà các loài cá nước mềm ưa thích. pH dao động giữa buổi sáng và buổi tối trong hồ trồng cây dày là bình thường; pH giảm mạnh xuống dưới 6 thường có nghĩa là KH đã cạn, và đó là chỉ số tiếp theo cần kiểm tra.

KH — chất đệm giữ pH ổn định

Tốt: 4 đến 12 dKH. Thận trọng: 2 đến 18. Cảnh báo: ngoài khoảng đó.

Độ cứng carbonate là khả năng chống thay đổi pH của nước. Hãy hình dung nó như bộ giảm xóc của bể. Với KH từ 4 trở lên, các axit do chất thải của cá và thực vật phân hủy tạo ra sẽ được trung hòa, giúp pH ổn định giữa các lần thay nước. Với KH gần bằng 0, không có gì hấp thụ các axit đó, và pH có thể sụt mạnh chỉ sau một đêm — đó chính là hiện tượng “sốc pH” trong một bể bị bỏ bê.

Nếu nước máy của bạn mềm và kết quả đo KH thấp, một lượng nhỏ san hô vụn trong bộ lọc hoặc dung dịch đệm gốc bicarbonate được thêm từ từ sẽ nâng và duy trì KH. Nếu kết quả đo cao, hãy để nguyên: pH ổn định ở mức 8 tốt hơn cho hầu hết các loài cá so với pH không ổn định ở mức 7.

GH — các khoáng chất tạo nên cơ thể cá

Tốt: 3 đến 8 dGH. Thận trọng: 1 đến 12. Cảnh báo: ngoài khoảng đó.

Độ cứng tổng là lượng canxi và magiê trong nước, những khoáng chất cá, đặc biệt là tép và ốc, cần cho xương, vảy và vỏ. Đây là chỉ số quyết định nguồn nước của bạn phù hợp với loài cá nào: cá đẻ con, cá cầu vồng và hầu hết các loài cichlid thích nước cứng hơn; tetra, rasbora và betta dạng hoang dã thích nước mềm hơn. Nước mềm với GH gần 1 sẽ khiến vỏ ốc bị rỗ và tép lột xác thất bại. Nước cứng vô hại với hầu hết mọi loài, dù các loài thích nước mềm có thể không sinh sản trong đó.

Nhiệt độ — con số bạn cài đặt

Tốt: 23 đến 27 °C. Thận trọng: 20 đến 29. Cảnh báo: ngoài khoảng đó.

Trong một bể cộng đồng nhiệt đới, bộ sưởi thiết lập nhiệt độ này, và số đo chỉ đáng lưu ý khi không khớp với mức đã cài đặt. Quá lạnh khiến cá ngừng ăn, chậm chạp và dễ mắc bệnh đốm trắng, vì vậy dịch bệnh thường bùng phát sau khi bộ sưởi hỏng hoặc một đêm lạnh. Quá ấm khiến nước giữ ít oxy hơn, nên cá ngoi lên mặt nước thở gấp dù mọi yếu tố khác đều hoàn hảo. Mức ổn định 25 °C phù hợp với gần như mọi loài cá được bán là “nhiệt đới”; một nhiệt kế riêng, không tích hợp trong bộ sưởi, là cách phòng ngừa rẻ nhất cho người chơi cá cảnh.

Phosphate — chỉ số tảo

Tốt: dưới 1 ppm. Thận trọng: tối đa 2.

Phốt phát đến từ thức ăn và ở một số nơi còn có trong nước máy. Cá không quan tâm đến nó; tảo thì có. Một bể mọc tảo nhanh hơn tốc độ bạn có thể làm sạch, trong khi nitrat vẫn được kiểm soát, gần như chắc chắn có hàm lượng phốt phát cao. Cách xử lý là giảm lượng thức ăn, thay nước và dùng nhựa lọc khử phốt phát trong bộ lọc nếu tình trạng dai dẳng.

Trong ứng dụng — phòng thí nghiệm nước ghi lại diễn biến của từng chỉ số theo thời gian, đối chiếu với các khoảng tốt và cần thận trọng, vì vậy nitrat đang tăng dần hoặc pH đang giảm sẽ hiện thành một đường xu hướng từ nhiều tuần trước khi trở thành vấn đề. Khi công cụ tư vấn lịch thay nước nhận thấy nitrat tăng 20 ppm qua các lần xét nghiệm gần đây, công cụ sẽ đề xuất thay nước thường xuyên hơn, kèm theo các con số làm căn cứ. Nhờ Finley giải thích các kết quả này sẽ biến một hàng màu sắc khó hiểu thành câu trả lời rõ ràng về chính bể cá của bạn.

Xem xu hướng của bể →

Các câu hỏi thường gặp

Tôi nên kiểm tra nước trong bể cá thường xuyên đến mức nào?

Hằng tuần đối với bể đã ổn định, lý tưởng nhất là ngay trước khi thay nước để bạn thấy nitrat ở mức cao nhất. Hằng ngày đối với bể đang trong quá trình chạy chu kỳ, bể có cá chưa được hai tháng, bể vừa được điều trị bằng thuốc, hoặc bất cứ khi nào amoniac hay nitrit cao hơn 0. Hãy xét nghiệm sau mỗi lần thả thêm một nhóm cá mới trong một tuần, vì đó là lúc vi khuẩn đang bắt kịp. Que thử phù hợp để phát hiện xu hướng; còn bộ xét nghiệm dạng dung dịch mới là thứ bạn cần để đưa ra quyết định.

Amoniac hay nitrit, chất nào nguy hiểm hơn?

Cả hai đều có thể giết cá và đều cho thấy cùng một điều: bộ lọc không xử lý kịp. Amoniac thường xuất hiện trước và trực tiếp làm bỏng mang; vài ngày sau, nitrit xuất hiện và khiến cá ngạt thở từ bên trong. Hãy xử lý mọi kết quả cao hơn 0 theo cùng một cách: thay một lượng nước lớn ngay hôm nay và xét nghiệm hằng ngày cho đến khi chỉ số trở về mức an toàn. Đồng thời, hãy chuẩn bị vì nitrit có thể xuất hiện khi amoniac giảm.

Tôi có nên điều chỉnh pH bằng hóa chất không?

Hầu như không bao giờ. Dung dịch điều chỉnh pH đóng chai chỉ thay đổi chỉ số trong một ngày rồi để nó dao động trở lại, và chính sự dao động mới gây hại cho cá, không phải giá trị pH. Nếu pH nằm trong vùng cần thận trọng và ổn định, hãy chọn những loài cá phù hợp với mức đó. Nếu pH đang tụt nhanh, vấn đề thực sự là KH đã cạn, và cách khắc phục là thay nước cùng một ít chất đệm carbonate, không phải dùng acid hay base.

Nước máy của tôi cho kết quả dương tính với amoniac. Có vấn đề gì không?

Có thể là chloramine, chất mà nhiều công ty cấp nước sử dụng thay cho clo và bộ xét nghiệm sẽ đọc nó thành amoniac ngay từ nước máy. Dung dịch xử lý nước có khả năng xử lý chloramine sẽ trung hòa chất này, còn bộ lọc sẽ xử lý phần còn lại trong vài giờ, vì vậy một chỉ số nhỏ ngay sau khi thay nước là bình thường. Hãy xét nghiệm nước máy một lần để biết mức nền của mình và luôn định lượng dung dịch xử lý theo lượng nước bạn đang thêm vào.