Fluweelziekte: het goudstof dat je alleen met een zaklamp ziet

Waar je naar kijkt

Een vis die zich langs het grind en de decoratie schuurt, zijn vinnen tegen het lichaam geklemd houdt en snel en oppervlakkig aan het oppervlak ademt — en, als je goed kijkt, een heel fijne aanslag op zijn huid heeft, goudkleurig, roestkleurig of grijs, alsof iemand er kaneelpoeder overheen heeft geblazen. Meestal zie je het stof helemaal niet bij normaal licht. Doe de kamerverlichting uit en laat vanaf de zijkant een zaklamp over de vis schijnen; de film glinstert. Die zaklamptest is de volledige diagnose en is de moeite waard bij elke vis die schuurt en zwaar ademt zonder dat er iets anders zichtbaar is.

Fluweelziekte is een parasiet — Piscinoodinium in zoet water, Amyloodinium in zeewater, beide dinoflagellaten en verre verwanten van de organismen die rode getijden veroorzaken. De levenscyclus is dezelfde als bij witte stip: een voedingsstadium op de vis, een cystestadium op het substraat dat zich in honderden deelt, en een vrijzwemmend stadium dat binnen een of twee dagen een vis moet vinden. Wat de ziekte erger maakt dan witte stip, is waar de parasiet zich voedt. Eerst worden de kieuwen aangetast, dagen voordat de huid iets laat zien. Tegen de tijd dat het stof zichtbaar is, heeft de vis een week lang moeite gehad met ademhalen. Zonder behandeling doodt de ziekte betrouwbaarder en sneller dan witte stip en neemt ze de hele bak mee.

Witte stip is de aandoening die je moet uitsluiten, en het verschil zit in de korrel. Witte stip bestaat uit duidelijke witte puntjes ter grootte van een suikerkorrel, elk afzonderlijk. Fluweelziekte is een veel fijnere, gekleurde film — goud, geel of roestbruin in plaats van wit. Een vis kan beide hebben.

Waarom de behandeling anders is dan bij witte stip

Twee dingen. Ten eerste is de parasiet fotosynthetisch: het voedingsstadium bevat chloroplasten en haalt een deel van zijn energie uit licht. De bak verduisteren — het licht uit, een handdoek of karton tegen elke zijde, gedurende de hele behandeling — verhongert de parasiet en is de effectiefste niet-chemische stap. Toch denkt bijna niemand eraan dit bij witte stip te doen.

Ten tweede werken de standaardmiddelen tegen witte stip maar gedeeltelijk. Malachietgroen en formaline remmen fluweelziekte, maar ruimen haar zelden op. Koper doet dat wel. Dat is belangrijk, want koper vergeeft niets: de dosis die de parasiet doodt ligt dicht bij de dosis die vissen zonder schubben beschadigt, en bij elke werkzame dosis doodt het garnalen, slakken en de meeste ongewervelden meteen. Elke onderstaande stap is daarop afgestemd.

De behandeling, stap voor stap

1. Ververs eerst het water. Velvet, net als witte stip, breekt uit in een aquarium waarin iets de vissen heeft gestrest. Test vandaag. Elke hoeveelheid ammoniak of nitriet boven nul betekent nu een waterverversing van 30–50 % en dagelijks testen totdat beide nul aangeven; nitraat boven 40 ppm vereist hetzelfde. Een koperbehandeling bovenop een ammoniakprobleem betekent twee vergiften tegelijk.

2. Verplaats de ongewervelden en de planten waar je om geeft. Garnalen en slakken gaan voor de duur van de behandeling naar een emmer of een reserveaquarium met een verwarming en een bruissteen; ze dragen fluweelziekte niet in enige betekenisvolle mate over en koper zal ze doden. Levende planten verdragen een korte koperbehandeling slecht en een lange nog slechter. Als het aquarium een beplant garnalenaquarium is, behandel de vissen dan in een kaal quarantaine- aquarium en laat het hoofdaquarium twee weken zonder vissen, zodat de parasiet uitgehongerd raakt.

3. Maak het aquarium volledig donker. Doe de verlichting uit en dek het aquarium aan alle kanten af, zodat er gedurende de hele behandeling geen kamerlicht bij komt. Geef voer door één hoek van de afdekking op te tillen. De vissen vinden het niet erg; de parasiet wel.

4. Verhoog de temperatuur — langzaam. Naar 28–29 °C met niet meer dan 1 °C per twaalf uur, als elke vis in het aquarium dit verdraagt. Warmte verkort de levenscyclus en brengt de parasiet sneller in het kwetsbare vrijzwemmende stadium. Warm water bevat minder zuurstof en fluweelziekte zit al op de kieuwen, dus voeg een bruissteen toe of draai de filteruitstroom hoger om het oppervlak in beweging te brengen.

5. Koper, gedoseerd en gemeten. Een koperhoudend aquariummedicijn (een gechelateerd koperproduct is het mildst), gedoseerd op basis van het werkelijke watervolume van het aquarium, waarbij je eerst actieve kool uit het filter verwijdert. Koper is een van de weinige medicijnen die je kunt en moet testen: een kopertest, gehouden op het niveau dat op het etiket staat, maakt het verschil tussen genezing en vergiftiging. Houd het niveau minstens tien dagen nadat het laatste stofje verdwenen is op peil en doseer opnieuw voor het volume van elke waterwissel. Schubloze vissen — modderkruipers, sommige meervallen — krijgen de helft van de dosis en worden nauwlettend gecontroleerd, of krijgen in plaats daarvan een zout-en-warmtebehandeling in een quarantaineaquarium.

6. Aquariumzout, voor vissen die het verdragen. Eén eetlepel per 20 liter ondersteunt de kieuwen en de slijmhuid en belast het vrijzwemmende stadium. Laat het weg bij schubloze soorten en in een aquarium met levende planten.

In de app — een check-up met een foto bij het licht van een zaklamp en je metingen geeft de diagnose en een behandelplan afgestemd op het volume van je aquarium; met Plan aan mijn schema toevoegen plan je de dagelijkse kopercontroles, de waterwissels en de dag waarop de verlichting weer aan mag, en bij de follow-up wordt gevraagd of het schuren is gestopt.

Voer een check-up uit vanwege het schuren →

Daarna

Wanneer de behandeling klaar is, verwijderen een grote waterwissel en verse actieve kool in het filter het koper; laat de kool een week werken en vervang haar één keer. Test of het kopergehalte nul is voordat de garnalen en slakken terugkomen. Breng de verlichting verspreid over enkele dagen weer terug. En vraag je af hoe het is binnengekomen: fluweelziekte komt veel vaker met een nieuwe vis binnen dan op enige andere manier, en vier weken in een quarantaineaquarium — waar de zaklamptest een avondelijkse gewoonte van twee minuten is — zorgen ervoor dat het nooit meer binnenkomt.

Veelgestelde vragen

Hoe kan ik fluweelziekte van witte stip onderscheiden?

Aan de korrel en de kleur. Witte stip bestaat uit afzonderlijke witte puntjes ter grootte van een suikerkorrel, die bij normaal licht gemakkelijk te zien zijn. Fluweelziekte is een veel fijnere laag, goudkleurig, roestkleurig of grijs, die meestal alleen zichtbaar wordt als je in een donkere kamer een zaklamp schuin langs de vis laat schijnen. Fluweelziekte tast ook eerst de kieuwen aan, dus snel ademen en schuren beginnen vaak dagen voordat er iets op de huid te zien is.

Kan fluweelziekte vanzelf verdwijnen?

Zeer zelden. Eén gezonde vis in perfect water kan een lichte besmetting soms afweren, maar fluweelziekte tast de kieuwen aan en vermenigvuldigt zich elke paar dagen met honderden tegelijk. Daarom verliest een onbehandelde bak meestal binnen twee of drie weken het grootste deel van zijn vissen. Behandel de hele bak op de dag dat je de ziekte ziet.

Is koper veilig voor mijn vissen?

In de op het etiket aangegeven dosering, gemeten met een koper­testkit, is het veilig voor de meeste geschubde zoet- en zeevissen en het is de behandeling die werkt. Het is bij elke effectieve dosering niet veilig voor garnalen, slakken of andere ongewervelden, het schaadt levende planten, en schubloze vissen zoals modderkruipers en sommige meervallen hebben de halve dosering of een andere behandeling nodig. Verwijder de ongewervelden vóór de eerste dosering.

Hoe lang duurt een behandeling tegen fluweelziekte?

Houd de bak donker en het kopergehalte minstens tien dagen op peil nadat het laatste spoor van stof verdwenen is — meestal in totaal twee tot drie weken bij 28 °C, en langer bij normale temperaturen. Stoppen zodra de vissen er beter uitzien is de gebruikelijke reden dat de ziekte terugkomt, omdat het cystestadium op de bodem nog steeds uitkomt.